Władysław Broniewski (1897–1962)

I. Płock i Mazowsze – arkadia dzieciństwa, konspiracja w „Jagiellonce” i powroty

1. Dom Lubowidzkich przy ul. Warszawskiej (ob. Kościuszki 24) i pomnikowy dąb

Cała wyobraźnia przestrzenna, melodyka i symbolika przyrodnicza Władysława Broniewskiego wywodzi się z Płocka – jednego z najstarszych historycznych miast Mazowsza, położonego malowniczo na wysokiej skarpie nad Wisłą. Poeta urodził się 17 grudnia 1897 roku przy dawnej ulicy Warszawskiej (obecnie ul. Tadeusza Kościuszki 24) w klasycystycznym dworku należącym do rodziny matki – Lubowidzkich[1]. Po przedwczesnej śmierci ojca, Antoniego Broniewskiego (urzędnika Banku Państwa, zmarłego na gruźlicę w 1902 r.), wychowaniem małego Władka oraz jego starszych sióstr – Zofii i Janiny – zajęła się matka Zofia z Lubowidzkich wraz z dziadkiem, emerytowanym sędzią Piotrem Lubowidzkim, weteranem epoki postyczniowej.

W rozległym ogrodzie na tyłach płockiego domu przy ul. Kościuszki 24 rósł potężny, kilkusetletni dąb szypułkowy (dziś pomnik przyrody o obwodzie pnia przekraczającym 470 cm). Pod jego konarami przyszły poeta spędzał dzieciństwo, czytał pierwsze księgi Słowackiego i Mickiewicza, a kilka przecznic dalej wędrował na urwistą skarpę Wzgórza Tumskiego, skąd roztaczała się monumentalna panorama nieuregulowanej, dzikiej Wisły, kępy wiślanej i lasów zawiślańskich w stronę Radziwia. To właśnie te dwa obrazy – stary płocki dąb oraz szeroki nurt Wisły pod Wzgórzem Tumskim – stały się osobistym mitem założycielskim jego poezji[8].

2. Gimnazjum Polskie („Jagiellonka”), tajny skauting i wymarsz do Legionów (kwiecień 1915)

W latach 1906–1915 Broniewski kształcił się w słynnym Gimnazjum Polskim Polskiej Macierzy Szkolnej w Płocku (późniejszym Gimnazjum Państwowym im. Władysława Jagiełły, zwanym w całej Polsce „Jagiellonką”), powstałym na fali strajku szkolnego 1905 roku jako kuźnia niepodległościowej inteligencji mazowieckiej. W murach „Jagiellonki” młody „Orlik” szybko wyrósł na przywódcę młodzieży niepodległościowej: należał do tajnej organizacji samokształceniowej (Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej), współtworzył konspiracyjną drużynę skautową i Polskie Drużyny Strzeleckie.

Jako uczeń starszych klas redagował i powielał w Płocku podziemne pismo gimnazjalne „Młodzi idą”, w którym opublikował swoje najwcześniejsze próby publicystyczne i wierszowane. Ćwiczenia polowe płockich skautów odbywały się w parowach nad Wisłą, w Brwilnie i Sikorzu pod Płockiem. Wiosną 1915 roku, gdy front I wojny światowej przetaczał się przez Mazowsze, siedemnastoletni uczeń siódmej klasy podjął decyzję ostateczną: w nocy z 7 na 8 kwietnia 1915 roku, prosto ze szkolnej ławy „Jagiellonki”, na czele grupy płockich gimnazjalistów przekradł się przez kordony wojskowe i ruszył pieszo, by zaciągnąć się do Legionów Polskich Józefa Piłsudskiego[4][8].

Lupa Badacza

3. Płock i Mazowsze w twórczości: „Wisła”, „Mój dąb”, liryki z Łubianki i Palestyny

W żadnym okresie życia Broniewski nie przestał być poetą Mazowsza. Im dalej rzucała go historia – do celi moskiewskiej Łubianki, stepów Kazachstanu, perskiego Pahlewi, irackiego Kirkuku czy pod mury Jerozolimy – tym silniej Płock stawał się w jego wierszach synonimem polskości. W więzieniu NKWD w 1940 roku zapewniał oprawców: „pieśń moja wolna dostoi / nad brzegiem wiślanej rzeki!”. Z kolei na Bliskim Wschodzie (1943–1945) pisał z nostalgią w wierszach „Mazowsze”, „Via Dolorosa” oraz „Co mi tam troski”, że oddałby wszystkie palmy Judei, cyprysy i cedry Libanu za jedną płocką wierzbę nad Wisłą i zapach mazowieckich łąk[3].

Po II wojnie światowej poświęcił swojemu miastu m.in. rozbudowany poemat liryczny „Wisła” (1949) oraz poruszające wiersze „Mój dąb” i „Miasto rodzinne”. W utworach tych katedra płocka na Wzgórzu Tumskim (z grobami Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego), dzwony fary oraz ogród przy ul. Warszawskiej urastają do rangi axis mundi – osi świata, wokół której obraca się biografia tułacza i żołnierza[8].

4. Honorowe Obywatelstwo Płocka (1952) i pomnik Gustawa Zemły (1972)

W powojennej Polsce Broniewski wielokrotnie powracał do Płocka: odwiedzał mury macierzystej „Jagiellonki”, spotykał się z młodzieżą szkolną, robotnikami budującego się kombinatu i dawnymi kolegami gimnazjalnymi, a nocami samotnie schodził ze skarpy ku Wiśle. W 1952 roku, w uznaniu zasług dla kultury narodowej i rozsławienia ziemi mazowieckiej, Miejska Rada Narodowa nadała mu zaszczytny tytuł Honorowego Obywatela Miasta Płocka. Po śmierci poety, w maju 1972 roku, na reprezentacyjnym placu Obrońców Warszawy w Płocku odsłonięto monumentalny, pięciometrowy pomnik Władysława Broniewskiego zaprojektowany przez prof. Gustawa Zemłę, stanowiący dziś jeden najważniejszych punktów na literackiej mapie Mazowsza[8].

II. Szlak Legionów Polskich i wojna 1920 roku (1915–1921)

Po opuszczeniu Płocka w kwietniu 1915 roku siedemnastoletni Broniewski otrzymał przydział do 4 Pułku Piechoty Legionów (słynnych „Czwartaków”) i przyjął legionowy pseudonim „Orlik”. Jako szeregowiec, a następnie podoficer (sierżant), przeszedł krwawy szlak bojowy na Lubelszczyźnie i Wołyniu. Chrzest bojowy przeszedł na przełomie lipca i sierpnia 1915 roku w bitwie pod Jastkowem, a latem 1916 roku walczył w najcięższych zmaganiach legionowych pod Kostiuchnówką nad Styrem[1].

W lipcu 1917 roku, po tzw. kryzysie przysięgowym, gdy legioniści z inicjatywy Józefa Piłsudskiego odmówili złożenia przysięgi na wierność braterstwa broni z cesarzem Niemiec i Austro-Węgier, Broniewski podzielił los swoich towarzyszy. Został internowany przez władze niemieckie w obozie jenieckim w Szczypiornie pod Kaliszem (gdzie przebywał do grudnia 1917 roku). W obozie w Szczypiornie złożył eksternistycznie egzamin maturalny, chłonął literaturę europejską i prowadził pierwsze zapiski poetyckie. Po zwolnieniu z obozu wstąpił do konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), a w listopadzie 1918 roku brał udział w rozbrajaniu garnizonów niemieckich.

W listopadzie 1918 roku został żołnierzem odrodzonego Wojska Polskiego w szeregach elitarnego 1 Pułku Piechoty Legionów. Podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920) dowodził kompanią szturmową i batalionem na froncie litewsko-białoruskim i ukraińskim (brał udział m.in. w wyprawie wileńskiej, wyprawie kijowskiej oraz kontrofensywie znad Wieprza i bitwie białostockiej). W wieku zaledwie 22 lat został awansowany do stopnia kapitana. Za osobiste męstwo na polu walki został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari V klasy oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych[2].

III. Pomiędzy bagnetem a rewolucją (1922–1939)

Po przeniesieniu do rezerwy w końcu 1921 roku Broniewski podjął studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim. Zderzenie młodzieńczego idealizmu legionowego z realiami społeczno-ekonomicznymi II Rzeczypospolitej – bezrobociem, nędzą robotniczych przedmieść i kontrastami klasowymi – wywołało w nim gwałtowny zwrot światopoglądowy. Podobnie jak Cezary Baryka z „Przedwiośnia” Stefana Żeromskiego, kapitan-legionista zbliżył się do środowisk lewicy rewolucyjnej i Komunistycznej Partii Polski (choć formalnie legitymacji partyjnej nigdy nie posiadał)[1].

Debiutował w 1924 roku wierszem „Młodość”, a w lutym 1925 roku wydał swój pierwszy tom poetycki „Wiatraki”. Przełomem okazał się wydany jesienią 1925 roku wspólnie ze Stanisławem Ryszardem Standem i Witoldem Wandurskim biuletyn poetycki „Trzy salwy”:

„Nie o sobie piszemy. Jesteśmy robotnikami słowa. Musimy wypowiedzieć to, czego inni ludzie roboczego świata wypowiedzieć nie mogą. W walce bezlitosnej proletariatu z burżuazją stoimy po lewej stronie barykady. Gniew, wiara w zwycięstwo i radość – radość walki – każą nam pisać.”[5]

W kolejnych tomach – „Dymy nad miastem” (1927), „Komuna Paryska” (1929), „Troska i pieśń” (1932) oraz „Krzyk ostateczny” (1938) – ukształtował unikalny fenomen polskiej poezji międzywojennej: rewolucyjny romantyzm. Przez jedenaście lat (1925–1936) pracował jako sekretarz redakcji „Wiadomości Literackich”, a w latach 1929–1931 współredagował lewicowy „Miesięcznik Literacki” (za co we wrześniu 1931 r. został krótko osadzony w warszawskim „Arsenale”)[2].

Gdy wiosną 1939 roku III Rzesza wysunęła żądania terytorialne wobec Polski, dawny legionista w pierwszych dniach kwietnia 1939 roku napisał „Bagnet na broń” – jeden z najpotężniejszych wierszy mobilizacyjnych w dziejach literatury polskiej. Mimo żalu do rządów sanacyjnych („Są w ojczyźnie rachunki krzywd, obca dłoń ich też nie przekreśli...”), wezwał do bezwarunkowej obrony niepodległości („...ale krwi nie odmówi nikt: wysączymy ją z piersi i z pieśni!”)[3].

IV. Wojna, Łubianka i Bliski Wschód (1939–1945)

We wrześniu 1939 roku kpt. rez. Władysław Broniewski zgłosił się ochotniczo do Wojska Polskiego, przemierzając na rowerze i pieszo drogę z Warszawy aż pod Tarnopol i Zaleszczyki. Po agresji ZSRR na Polskę znalazł się w okupowanym przez Sowietów Lwowie. Odmawiał tam podpisywania hołdowniczych adresów do Stalina i publicznie recytował wiersze patriotyczne („Bagnet na broń”, „Żołnierz polski”). Wieczorem 24 stycznia 1940 roku w lwowskiej restauracji „Oaza” padł ofiarą prowokacji NKWD i został aresztowany wraz z Aleksandrem Watem i Tadeuszem Peiperem[6].

Zwolniony w sierpniu 1941 roku po układzie Sikorski–Majski, wstąpił do Armii Polskiej gen. Władysława Andersa (6 Lwowska Dywizja Piechoty), z którą ewakuował się przez Iran i Irak do Palestyny. W Jerozolimie (1943–1945) pracował w redakcji pisma „W drodze” i wydał dwa wybitne tomy wojenne: „Bagnet na broń” (1943) oraz „Drzewo rozpaczające” (1945), pełne głębokiej nostalgii za Płockiem i mazowiecką Wisłą[3].

V. Powrót do PRL i dramat „Anki” (1945–1962)

W listopadzie 1945 roku powrócił do Polski, by połączyć się z ukochaną Marią Zarębińską (byłą więźniarką Auschwitz, która zmarła w 1947 r. w wyniku obozowego wyniszczenia) oraz córką Joanną („Anką”). Władze PRL wykreowały go na wieszcza państwowego, choć sam poeta przeżywał głębokie rozdarcie wewnętrzne. Gdy na początku lat 50. Bolesław Bierut zaproponował mu napisanie nowego hymnu państwowego w miejsce „Mazurka Dąbrowskiego”, Broniewski stanowczo odmówił, odpowiadając słynnym dwuwierszem[2]:

Największa tragedia w życiu poety rozegrała się 1 września 1954 roku, kiedy jego niespełna dwudziestopięcioletnia córka Joanna „Anka” Broniewska-Kozicka zmarła tragicznie wskutek zatrucia czadem w warszawskim mieszkaniu. Z bezmiernego cierpienia ojcowskiego zrodził się wydany w 1956 roku tom „Anka” – arcydzieło polskiej liryki trenodyjnej. Poeta zmarł na raka krtani 10 lutego 1962 roku w Warszawie i spoczął w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach[1].

VI. Ciekawostki, Anegdoty i Świadectwa z Epoki